बच्चोंमेंनींदकेदौरानअनजानेमेंबिस्तरगीलाकरनेकीसमस्या, जिसेआयुर्वेदमें ‘शय्यामूत्र’ कहाजाताहै, केप्रबंधनमेंआयुर्वेदिकऔषधिऔरयोगासनकेसंयोजनकेउत्साहजनकपरिणामसामनेआएहैं।आयुषमंत्रालयकेअंतर्गतराष्ट्रीयमहत्वकेसंस्थानइंस्टीट्यूटऑफटीचिंगएंडरिसर्चइनआयुर्वेद (ITRA), जामनगरमेंकिएगएएकचिकित्सकीयअध्ययनमेंपायागयाकिआयुर्वेदिकऔषधिकेसाथनियमितयोगासनकरनेवालेबच्चोंमेंकेवलआयुर्वेदिकऔषधिलेनेवालेबच्चोंकीतुलनामेंबिस्तरगीलाकरनेकीआवृत्तिमेंअधिकसुधारदेखागया।
ITRA केकौमारभृत्यविभागद्वाराकिएगएइसअध्ययनमें 6 से 14 वर्षकीआयुकेलगभग 38 बच्चोंकोशामिलकियागयाऔर 8 सप्ताहतकउनकाअध्ययनकियागया।बच्चोंकोदोसमूहोंमेंविभाजितकियागयाथा।
पहलेसमूहको ‘मेध्यरसायनचूर्ण’ दियागया, जिसमेंब्राह्मी, शंखपुष्पी, मुलेठीऔरगिलोयकामिश्रणथा।दूसरेसमूहकोइसीआयुर्वेदिकऔषधिकेसाथसुबहऔरशामचारसरलयोगासन—उत्कटासन, अर्ध-शलभासन, भुजंगासनऔरशवासन—काअभ्यासकरायागया।
अध्ययनकेप्रमुखनिष्कर्ष
- केवलआयुर्वेदिकऔषधिलेनेवालेसमूहमेंबिस्तरगीलाकरनेकीआवृत्तिमेंलगभग 38 प्रतिशतसुधारदर्जकियागया, जबकिआयुर्वेदिकऔषधिकेसाथयोगासनकरनेवालेसमूहमेंलगभग 70 प्रतिशततकसुधारदेखागया।
- संयुक्तउपचारप्राप्तकरनेवालेबच्चोंमेंस्मरणशक्तिमेंलगभग 61 प्रतिशतसुधारदर्जकियागया, जबकिकेवलऔषधिलेनेवालेसमूहमेंयहसुधारलगभग 31 प्रतिशतरहा।
- संयुक्तउपचारसमूहमेंचिड़चिड़ेपनमेंलगभग 66 प्रतिशतकमीदर्जकीगई।
- नियमितयोगाभ्यासकरनेवालेबच्चोंमेंअत्यधिकसक्रियता (हाइपरएक्टिविटी) मेंलगभग 71 प्रतिशतकमीदेखीगई।अध्ययनमेंएकाग्रताऔरमनोबलमेंभीसुधारदर्जकियागया।
अध्ययनकेनिष्कर्षप्रतिष्ठित AYU जर्नलमेंप्रकाशितशोधपत्रकेमाध्यमसेसामनेआएहैं।शोधपत्रप्रो. वैद्यवीरेंद्रकोरी, वैद्यसागरभिंडेऔरवैद्यअमीषाबावर्वाद्वाराप्रस्तुतकियागया।शोधकर्ताओंनेअध्ययनकेदौरानप्राप्तआंकड़ोंकाविश्लेषणकरइसकेनिष्कर्षप्रस्तुतकिए।
ITRA कीनिदेशकप्रो. डॉ. तनुजानेसरीनेकहाकिबच्चोंमेंनींदकेदौरानबिस्तरगीलाकरनेकीसमस्याकईकारकोंसेजुड़ीहोसकतीहैऔरइससेउनकेआत्मविश्वासतथाव्यवहारपरभीप्रभावपड़सकताहै।उन्होंनेकहाकिअध्ययनमेंआयुर्वेदिकऔषधिऔरयोगासनकेसंयुक्तउपयोगसेबिस्तरगीलाकरनेकीसमस्याकेसाथ-साथस्मरणशक्ति, एकाग्रताऔरव्यवहारसंबंधीमानकोंमेंभीउत्साहजनकसुधारदेखनेकोमिला।
अध्ययनमेंयहभीसंकेतमिलाकियोगासनकेअभ्याससेश्रोणिक्षेत्रकीमांसपेशियोंतथाशारीरिक-मानसिकसमन्वयकोबेहतरबनानेमेंसहायतामिलसकतीहै।वहीं, अध्ययनमेंप्रयुक्तआयुर्वेदिकऔषधिमेंशामिलकुछघटकोंकापारंपरिकरूपसेमानसिकशांतिऔरसंज्ञानात्मकस्वास्थ्यसेसंबंधमानाजातारहाहै।
यहअध्ययनबच्चोंमेंबिस्तरगीलाकरनेकीसमस्याकेप्रबंधनमेंआयुर्वेदऔरयोगकेएकीकृतदृष्टिकोणकीसंभावनाओंकोरेखांकितकरताहै।हालांकि, बच्चोंमेंइससमस्याकेउपचारकेलिएकिसीभीऔषधियायोगाभ्यासकोअपनानेसेपहलेयोग्यचिकित्सककीसलाहलेनाआवश्यकहै।

